Jubileusz 700-lecia Zakonu Paulinów to wyjątkowa okazja, by zobaczyć bezcenne, rzadko opuszczające klasztorne archiwa pergaminy: akt fundacyjny Jasnej Góry z pieczęcią księcia Władysława Opolczyka, dokument z kancelarii Władysława Jagiełły, który potwierdza objęcie klasztoru królewską opieką, bullę papieża Urbana VIII. Wystawa - otwarta w uroczystość Matki Bożej Jasnogórskiej w Arsenale Twierdzy Jasna Góra - przypomina o dziejach Zakonu Paulinów oraz jego mecenacie kulturalnym i artystycznym na terenie Polski.
- Siedem wieków to długa historia, zwłaszcza że paulini są zakonem, który działa nie tylko w Polsce - mówi o. Jan Golonka OSPPE, kurator Zbiorów Sztuki Wotywnej na Jasnej Górze. - Na przygotowanie dużej międzynarodowej wystawy potrzebowalibyśmy 2-3 lat. Mieliśmy niewiele czasu. Dlatego celem autorów było zaprezentowanie w sposób syntetyczny, niejako w pigułce, różnych dokonań białych mnichów na polu szeroko pojętej kultury, w powiązaniu, oczywiście, z naszą historią.
Narrację artystyczną wystawy rozpoczynają obrazy przedstawiające patriarchę zakonu - św. Pawła Pierwszego Pustelnika, żyjącego w Egipcie na przełomie III i IV wieku, oraz św. Antoniego, również protoplastę życia pustelniczego. Kolejne obrazy nawiązują do tworzenia się zakonu na Węgrzech w XIII wieku, nadania pierwszym klasztorom struktury zakonnej przez bł. Euzebiusza i jej zatwierdzenia przez Stolicę Apostolską w 1308 r. Rozkwit zakonu przerywa nawała turecka, zakończona klęską wojsk węgierskich pod Mohaczem w 1526 r. - klasztory na Węgrzech ulegają unicestwieniu, a archiwa zniszczeniu. Dlatego prezentowane na wystawie dokumenty fundacyjne paulińskiego klasztoru na Jasnej Górze: Władysława Opolczyka z 1382 r. oraz Władysława Jagiełły z 1393 r. są najstarszymi pisanymi świadectwami historii zakonu.
Po przypomnieniu najdawniejszych dziejów Zakonu Paulinów w obrazach i dokumentach autorzy wystawy zapraszają do zapoznania się z jego dorobkiem kulturalnym, naukowym i artystycznym. - Ekspozycja tylko sygnalizuje wielkie bogactwo paulińskiego dziedzictwa kulturowego i duchowego - mówi o. Golonka. - Odwołujemy się głównie do Zbiorów Sztuki Wotywnej na Jasnej Górze, uzupełniając je o nieliczne, ale znaczące pamiątki i dzieła sztuki, pochodzące z innych polskich klasztorów paulińskich.
Jak podkreśla o. Golonka, paulini nie tylko pieczołowicie gromadzili archiwa i księgozbiory, ale również sami podejmowali działalność pisarską. Na Jasnej Górze, w budynku przylegającym do Arsenału, w którym mieści się wystawa, była kiedyś drukarnia i papiernia. Przykładami działalności pisarskiej, drukarskiej i graficznej paulinów są starodruki z rysunkami o. Innocentego Pokorskiego czy „Nova Gigantomachia” o. Augustyna Kordeckiego, opisująca oblężenie Jasnej Góry przez wojska szwedzkie w 1655 r.
W centrum wystawy, tak jak i życia paulińskiego, znajduje się Matka Boża, ukazana w dwóch kopiach Jasnogórskiego Obrazu. Tutaj można po raz pierwszy zobaczyć XVIII-wieczną kopię, pochodzącą z dawnej klasztornej infirmerii. - To jedna z piękniejszych kopii Cudownego Obrazu, przepojona i promieniująca subtelną duchowością, taka prosta, do pielgrzymów idąca - zachwyca się o. Golonka. Drugi obraz to kopia namalowana przez Józefa Chełmońskiego.
Chcąc przybliżyć widzom dzieje i dorobek jasnogórskiego środowiska malarskiego, szczególnie aktywnego w XVII i XVIII wieku, ale dającego się też zauważyć w późniejszym okresie, autorzy umieścili na wystawie przykłady malarstwa portretowego i ołtarzowego. Instrumenty, nuty oraz współczesne nagrania płytowe dawnych paulińskich kompozytorów są świadectwem, że Jasna Góra była i jest prężnym ośrodkiem twórczym, także w dziedzinie muzycznej.
Wystawa nosi tytuł „Mecenat kulturalny i artystyczny paulinów polskich. W 700-lecie zatwierdzenia Zakonu Paulinów i przyznania reguły św. Augustyna”. Jej autorami są: o. dr Jan Golonka OSPPE - kurator Zbiorów Sztuki Wotywnej na Jasnej Górze oraz Jerzy Żmudziński - historyk sztuki. Wystawa będzie czynna do sierpnia 2009 r.